درمان طرحواره بازداری هیجانی: راهنمای جامع از تشخیص تا بهبود روابط

تعریف از نگاه جفری یانگ:
جفری یانگ معتقده بازداری هیجانی یعنی مهار کردنِ خودانگیختگی در بیان احساسات. یانگ توضیح می‌ده که این بازداری معمولاً در چهار حوزه خودش رو نشون می‌ذه: ۱. بازداری از ابراز خشم، ۲. بازداری از ابراز تکانه‌های مثبت (مثل محبت و شادی)، ۳. دشواری در بیان آسیب‌پذیری‌ها و ۴. تاکید بیش از حد بر عقلانیت و نادیده گرفتن احساسات. یانگ تأکید می‌کنه که این طرحواره اغلب در خانواده‌هایی شکل می‌گیره که ابراز هیجان در اون‌ها ممنوع بوده یا نشونه ضعف و بی‌ادبی تلقی می‌شده.

🔵 باور مرکزی (اون لایه‌ی عمیقی که ممکنه این‌جوری باشه)

این‌ها حکم‌های کلی و ریشه‌داری هستن که فرد درباره “خطرِ ابرازِ احساسات” توی ذهن داره:

• شاید اگه احساساتِ واقعی‌م رو نشون بدم، آدمِ ضعیف، احمق یا غیرمنطقی‌ای به نظر بیام.
• آدم‌های خودساخته و قوی هیچ‌وقت اجازه نمی‌دن بقیه بفهمن توی دلشون چی می‌گذره.
• انگار کنترلِ کامل روی هیجانات، تنها راهِ حفظِ احترام و شخصیتِ منه.
• ابرازِ خشم یا ناراحتی فقط اوضاع رو بدتر می‌کنه و باعث می‌شه کنترلِ اوضاع از دستم خارج بشه.
• شاید اگه یخِ من وا بشه و بخوام احساساتی بشم، دیگه نتونم خودم رو جمع‌وجور کنم.

🔵 افکار منفی (نجواهای لحظه‌ای که ممکنه توی سر بچرخه)

این‌ها فکرهای واکنشی و سریعی هستن که موقعِ موقعیت‌های عاطفی یا تنش‌زا، توی ذهن می‌پرن:

• (وقتی خیلی خوشحاله): جلوی خودت رو بگیر، نباید این‌قدر ذوق‌زده به نظر بیای، زشته!
• (موقعِ یک بحثِ عاطفی): صمیمی شدن خطرناکه، بهتره بحث رو رسمی یا شوخی نگه دارم تا کسی به درونم نفوذ نکنه.
• (وقتی دلش می‌خواد گریه کنه): گریه مالِ آدم‌های ضعیفه؛ نباید اجازه بدم کسی اشکم رو ببینه.
• (در پاسخ به “چته؟”): هیچی، من خوبم (در حالی که از درون داره می‌ترکه ولی نمی‌تونه کلمه‌ای بگه).
• بهتره همیشه یه قیافه‌ی بی‌تفاوت (Poker Face) داشته باشم تا کسی نتونه از حالم سوءاستفاده کنه.

دلایل و ریشه تحولی طرحواره بازداری هیجانی

کسی که با طرحواره بازداری هیجانی زندگی می‌کنه، انگار یه قفل بزرگ روی صندوقچه احساساتش زده و کلیدش رو هم گم کرده. این آدم‌ها توی رابطه عاطفی و زندگی زناشویی به شدت از ابراز خشم، شادی، غم یا حتی محبت واهمه دارن و فکر می‌کنن اگه احساساتشون رو بروز بدن، کنترل اوضاع از دستشون خارج می‌شه یا بقیه دربارشون قضاوت بدی می‌کنن. اونا معمولاً آدم‌هایی به نظر می‌رسن که خیلی منطقی، خشک و بیش از حد خوددار هستن و انگار یه دیواره یخی دور خودشون کشیدن.

توی زندگی زناشویی، این طرحواره باعث می‌شه همسرِ این افراد احساس کنه با یک مجسمه یا یک ربات زندگی می‌کنه. پارتنر اونا تشنه یه نگاه گرم یا یه گفتگوی صمیمانه از ته دل هست، اما هر بار که سعی می‌کنه به دنیای درونی فردِ بازدارنده نزدیک بشه، با یه سدِ منطقی و سرد روبرو می‌شه. این آدما حتی توی روابط جنسی هم ممکنه خشک و بی‌روح عمل کنن چون نمی‌تونن خودشون رو رها کنن. نتیجه این می‌شه که همسرشون به مرور زمان احساس سرخوردگی و تنهایی می‌کنه و ممکنه برای تامین نیازهای عاطفی‌ش به بیرون از رابطه پناه ببره، چون توی خونه هیچ «پژواکِ هیجانی» از طرف جفتش دریافت نمی‌کنه.

مدل برخورد (سبک مقابله‌ای)	توی زندگی واقعی چی کار می‌کنی؟
تسلیم (پذیرشِ سردی و سنگی بودن)	توی این حالت، تو قشنگ شبیه یه “ربات” رفتار می‌کنی! انگار هیچ احساسی نداری؛ نه خیلی خوشحال می‌شی، نه خیلی ناراحت. توی موقعیت‌هایی که بقیه می‌خندن یا گریه می‌کنن، تو فقط تماشاچی هستی. حتی با صمیمی‌ترین آدم‌های زندگیت هم خشک و رسمی حرف می‌زنی. به خودت اجازه نمی‌دی از احساساتت بگی چون فکر می‌کنی این کار نشانه‌ی ضعفه یا ممکنه بقیه رو معذب کنه. در واقع پذیرفتی که یه آدم سرد و غیرقابل‌نفوذ باشی.
اجتناب (فرار از موقعیت‌های پراحساس)	برای اینکه “کنترل”ت رو از دست ندی، کلاً از هر جایی که ممکنه توش احساسات غلیان کنه فرار می‌کنی. از مراسم‌های ختم، عروسی‌های صمیمی، یا حتی فیلم‌های دراماتیک دوری می‌کنی. وقتی بحث به “احساسات” می‌رسه، یا بحث رو عوض می‌کنی یا با شوخی و مسخره‌بازی ازش رد می‌شی. چون می‌ترسی اگه یه بار اشکت دربیاد یا خشمت رو نشون بدی دیگه نشه جمعش کرد، کلاً از “عمقِ رابطه” فرار می‌کنی تا همیشه روی سطح بمونی.
جبران (برون‌ریزیِ تکانشی و افراطی)	توی این فاز، تو که همیشه همه چیز رو توی خودت ریختی، یهو مثل یه “آتشفشان” فوران می‌کنی! ممکنه تحت فشار یا حتی موقع مصرف بعضی مواد، یهو به شدت پرخاشگر بشی، های‌های گریه کنی یا رفتارهای خیلی هیجانی و بی‌منطق نشون بدی که بقیه رو شوکه کنه. انگار می‌خوای با این انفجارهای ناگهانی، اون همه سال خفقانِ عاطفی رو جبران کنی. در واقع داری با یه افراطِ گذرا، روی اون بازداریِ دائمی و خشکت سرپوش می‌ذاری.

توی طرحواره بازداری هیجانی، فرد انگار یه سدِ محکم جلوی احساساتش ساخته. این آدم‌ها به شدت می‌ترسن که اگه احساساتشون (مثل خشم، شادی، یا حتی غم) رو بروز بدن، کنترل اوضاع از دستشون خارج بشه یا مورد قضاوت و تمسخر قرار بگیرن. اشتباه استراتژیک اینجاست که فرد با «سرکوبِ مداومِ هیجانات» و حفظِ یک ظاهرِ منطقی و سفت‌وسخت، اجازه نمی‌ده اطرافیانش واقعاً باهاش صمیمی بشن. این‌طوری نیست که فرد بی‌احساس باشه، اما چون همیشه خودش رو کنترل می‌کنه، بقیه فکر می‌کنن اون آدمِ سرد و بی‌تفاوتیه. در نهایت، این دیوارِ دفاعی باعث می‌شه روابطِ فرد در سطحِ منطقی باقی بمونه و وقتی فرد حسِ تنهایی یا درک نشدن می‌کنه، با خودش می‌گه: «دیدی؟ هیچ‌کس واقعاً منو نمی‌فهمه!» در حالی که خودش اجازه نداده کسی به دنیای درونی‌ش نفوذ کنه.